28 maja 2026 r. w Centrum „Spycimierskie Boże Ciało” odbyła się V konferencja „Dziedzictwo kulturowe: szanse i wyzwania dla samorządów”. Wydarzenie poświęcone było roli samorządów, działających w ścisłej współpracy z depozytariuszami i ekspertami, w ochronie, promocji i twórczym rozwijaniu dziedzictwa kulturowego – zarówno materialnego, jak i niematerialnego.
Program konferencji pokazał, że dziedzictwo nie jest wyłącznie sprawą przeszłości, lecz ważnym zasobem wspólnot lokalnych, narzędziem budowania tożsamości, promocji miejsc oraz rozwoju społecznego i gospodarczego.
Konferencję otworzyli gospodarze: Mirosław Madajski, zastępca burmistrza Uniejowa, oraz depozytariusze tradycji układania kwiatowych dywanów na procesję Bożego Ciała w Spycimierzu – Anna Wasielczyk, Magdalena Karniszewska i Mateusz Karniszewski. Miejsce spotkania nie było przypadkowe: Spycimierz jest jednym z najważniejszych punktów na mapie niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce, a miejscowa tradycja kwiatowych dywanów została wpisana na listę UNESCO.
SESJA 1
Jak niematerialne przenika się z materialnym
Pierwsza sesja konferencji odbyła się pod hasłem „Jak niematerialne przenika się z materialnym”. Jej tematyka pokazała, że tradycje, pamięć, rytuały i praktyki społeczne często potrzebują materialnych znaków: miejsc, obiektów, instytucji, dokumentów, technologii i przestrzeni, które pomagają je chronić oraz przekazywać kolejnym pokoleniom.
„Między wiarą, pamięcią a technologią – historia powrotu cudownej głowy Chrystusa do Spycimierza”
Wystąpienie Jędrzeja Kałużnego, dyrektora Centrum „Spycimierskie Boże Ciało”, Andrzeja Szoszkiewicza, prezesa Stowarzyszenia „Szlak Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce”, Roberta Miedziochy z Poligon Studio oraz Filipa Łazarczyka, konserwatora dzieł sztuki i artysty rzeźbiarza, poświęcone było historii powrotu średniowiecznej głowy Chrystusa – cennego obiektu sakralnego, który dla parafian jest także przedmiotem kultu. Pokazano, jak wiara, pamięć mieszkańców, konserwacja dzieł sztuki i nowoczesne technologie mogą wspólnie służyć przywracaniu dziedzictwa lokalnej społeczności.
„Gdy folklor potrzebuje domu. Jak powstaje Centrum Folkloru i Kultury Ludowej w Łowiczu?”
Dr Katarzyna Skierska-Pięta, sekretarz miasta Łowicza, przedstawiła działania Łowicza, prowadzone we współpracy z Urzędem Marszałkowskim, na rzecz stworzenia miejsca poświęconego folklorowi i kulturze ludowej. Wystąpienie pokazało, że żywe tradycje potrzebują odpowiedniej infrastruktury, która umożliwia edukację, prezentację i współpracę. Centrum Folkloru i Kultury Ludowej może stać się ważną przestrzenią wzmacniania lokalnej tożsamości oraz promocji regionu.
„Jak dziedzictwo niemieckie i japońskie współtworzą współczesną tożsamość Gminy Iłowa”
Paweł Lichtański, burmistrz Iłowej, mówił o tym, jak samorząd może świadomie pracować z wielowarstwowym dziedzictwem miejsca. Przykład Iłowej pokazał, że dziedzictwo nie musi być jednorodne, aby budowało wspólnotę – może łączyć różne wpływy kulturowe i historyczne. W tym procesie samorząd pełni rolę inicjatora i partnera, który pomaga przekładać lokalną historię na działania edukacyjne, promocyjne i wspólnotowe.
„Niematerialne dziedzictwo kulturowe w dokumentach strategicznych JST”
Prof. Katarzyna Smyk z Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie, przewodnicząca Rady ds. Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego, zwróciła uwagę na potrzebę obecności niematerialnego dziedzictwa kulturowego w strategiach rozwoju jednostek samorządu terytorialnego. Wystąpienie pokazało, że dziedzictwo powinno być traktowane nie jako dodatek do polityki kulturalnej, ale jako istotny element planowania rozwoju. To szczególnie ważne dla gmin i regionów, które chcą długofalowo wspierać lokalne tradycje.
„Prawa kulturalne w świetle rozwoju sztucznej inteligencji”
Dr Łukasz Szoszkiewicz z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu podjął temat aktualny i coraz ważniejszy: wpływ sztucznej inteligencji na prawa kulturalne. Wystąpienie skłaniało do refleksji nad tym, jak nie tylko chronić twórców, depozytariuszy i wspólnoty w świecie nowych technologii, lecz także angażować ich we współtworzenie modeli AI, takich jak Obywatel Bielik. Pokazało także, że rozwój cyfrowy stawia przed ochroną dziedzictwa nowe pytania etyczne i prawne.
„Rola samorządu wojewódzkiego w ochronie i promocji niematerialnego dziedzictwa”
Anna Czartoryska-Sziler, kierownik Oddziału Dziedzictwa i Inicjatyw Kulturalnych w Departamencie Kultury i Dziedzictwa Narodowego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego, przedstawiła perspektywę samorządu wojewódzkiego i jego znaczenie w ochronie oraz promowaniu niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Szczególnie ważne jest tu łączenie działań kulturalnych z edukacją, promocją i wsparciem instytucjonalnym. Szczegółowo zaprezentowała m.in. portal „Niematerialne Podkarpackie” – regionalną bazę wiedzy o przejawach żywego dziedzictwa – a także wydarzenia promocyjne i edukacyjne.
„Działania Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego na rzecz niematerialnego dziedzictwa kulturowego”
Ewelina Skorupa, zastępca dyrektora Departamentu Kultury Urzędu Marszałkowskiego Województwa Łódzkiego, omówiła działania województwa łódzkiego wspierające niematerialne dziedzictwo kulturowe. Prezentacja pokazała, jak samorząd regionalny może wzmacniać lokalne tradycje poprzez programy, współpracę z instytucjami i promocję dziedzictwa. Był to również przykład praktycznego zaangażowania administracji regionalnej w ochronę żywych zjawisk kulturowych.
SZLAK POLSKICH TRADYCJI
Szlak Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego w Polsce i Nagrody „Siła Tradycji”
Ważnym punktem programu była prezentacja Andrzeja Szoszkiewicza, prezesa Stowarzyszenia „Szlak niematerialnego dziedzictwa kulturowego w Polsce. Była to okazja do podsumowania dotychczasowych działań oraz przedstawienia dalszych kierunków rozwoju ogólnopolskiej inicjatywy łączącej depozytariuszy, samorządy, instytucje kultury i organizacje społeczne. Szlak staje się przestrzenią współpracy, promocji i wymiany doświadczeń pomiędzy wspólnotami pielęgnującymi żywe tradycje. Więcej szczegółów: https://szlakpolskichtradycji.pl/
SESJA 2
Prezentacje tradycji i dobrych praktyk
Druga sesja konferencji była poświęcona prezentacjom tradycji oraz dobrych praktyk. W centrum uwagi znalazły się konkretne przykłady działań podejmowanych przez depozytariuszy, samorządy i lokalne wspólnoty.
„Sztuka promocji: jak plecionkarstwo dostało się na pierwsze strony gazet i serwisów internetowych”
Wojciech Świątkowski, prezes Stowarzyszenia Polskich Plecionkarzy, opowiedział o skutecznej promocji plecionkarstwa. Rozpoczęta w listopadzie ubiegłego roku kampania promocyjna, jeszcze przed oficjalnym ogłoszeniem wpisu na listę UNESCO, była dużym sukcesem marketingowym. Zbudowała rozpoznawalność zarówno plecionkarstwa, jak i niematerialnego dziedzictwa kulturowego oraz listy UNESCO. To dobry przykład, jak środowisko depozytariuszy może aktywnie budować rozpoznawalność swoich tradycji.
„Dziedzictwo kulturowe Biskupizny”
Łukasz Kubiak, burmistrz Krobi, oraz Krzysztof Polowczyk, depozytariusz tradycji, przedstawili dziedzictwo kulturowe Biskupizny jako ważny element tożsamości lokalnej. Wystąpienie pokazało, jak samorząd może wspierać tradycje zakorzenione w konkretnej wspólnocie i terytorium. Biskupizna została zaprezentowana jako przykład dziedzictwa, które łączy pamięć, strój, muzykę, obrzędy i dumę mieszkańców.
„Konkurs Palma Kurpiowska w Łysych”
Krystyna Ogniewska i Monika Krysiak, depozytariuszki tradycji palmy kurpiowskiej, zaprezentowały konkurs w Łysych jako przykład żywej praktyki przekazywania dziedzictwa. Wystąpienie pokazało, że konkurs może być nie tylko wydarzeniem promocyjnym, ale także narzędziem edukacji, integracji i wzmacniania lokalnej wspólnoty. Następnie głos zabrała Beata Rozwadowska, która nawiązała do niedawnej wizyty delegacji z parafii Spycimierz i Wilamów w Łysych. Podziękowała za wiele niezapomnianych wrażeń i wyjątkową gościnność Kurpiów.
„Zwierzęta w niematerialnym dziedzictwie kulturowym – między ochroną tradycji a wrażliwością społeczną”
Jarosław Przydacz, sokolnik, oraz ks. Krzysztof Ordziniak z Sanktuarium św. Rocha w Mikstacie podjęli temat obecności zwierząt w praktykach dziedzictwa niematerialnego. Wystąpienie dotyczyło trudnego, ale potrzebnego dialogu między ochroną tradycji a zmieniającą się wrażliwością społeczną.
Dziedzictwo jako wspólna odpowiedzialność
Najważniejszy wniosek płynący z konferencji jest prosty: dziedzictwo potrzebuje ludzi, ale ludzie potrzebują także mądrego wsparcia. Samorządy – gminne, miejskie, powiatowe i wojewódzkie – mają w tym procesie wyjątkową rolę. Mogą tworzyć warunki, w których tradycje nie tylko przetrwają, lecz także będą nadal żywe, widoczne i ważne dla kolejnych pokoleń.
WRĘCZENIE NAGRÓD „SIŁA TRADYCJI”
Podczas konferencji wręczono także Polskie Nagrody Kultury Niematerialnej „Siła Tradycji”. To wyróżnienia dla osób, wspólnot i inicjatyw, które w szczególny sposób przyczyniają się do ochrony, przekazywania i promowania niematerialnego dziedzictwa kulturowego. Nagrody podkreślają, że za każdą tradycją stoją konkretni ludzie – ich wiedza, zaangażowanie, pasja i codzienna praca. Przeczytaj relację z uroczystości: https://szlakpolskichtradycji.pl/poznalismy-laureatow-iii-edycji-konkursu-sila-tradycji/